Termin „afazja” został wprowadzony w 1865 r. przez Armanda Trousseau, który określił za jego pomocą zaburzenia w słownym wyrażaniu myśli pojawiające się na skutek uszkodzenia korowych struktur mózgu.

Najnowsze badania wykazały jednak, że afazja nie jest skutkiem tylko uszkodzeń „obszaru mowy” w mózgu, ale również uszkodzeń niektórych struktur podkorowych (m.in. jądra podstawy, pnia mózgu, wzgórza) oraz szlaków nerwowych łączących okolice korowe z  podkorowymi i okolice korowe z korowymi. Uwzględniając te wyniki badań współczesną definicję afazji stworzył m.in. Maruszewski i określił ją jako „Spowodowane organicznym uszkodzeniem odpowiednich struktur mózgowych częściowe lub całkowite zaburzenie mechanizmów programujących czynności mowy u człowieka, który już uprzednio opanował te czynności.”[1]

Patomechanizm afazji:

- choroby naczyniowe mózgu, najczęściej udary mózgu (nagłe częściowe i/lub ogólne ogniskowe objawy neurologiczne związane z krążeniem krwi w centralnym układzie nerwowym);

- urazy czaszkowo-mózgowe (wypadki komunikacyjne, wypadki podczas pracy powodujące wstrząśnienia mózgu, stłuczenia mózgu, zranienia mózgu, ucisk mózgu);

- guzy mózgu;

- choroby zwyrodnieniowe mózgu;

- zatrucia.

                Różnorodność badań nad afazją i wieloaspektowe podejście do jej zagadnienia powoduje, że współcześnie występuje wiele opisujących ją teorii i klasyfikacji poszczególnych typów zaburzeń. Sposób ujęcia i klasyfikacji afazji jest zależny od kilku czynników: założeń teoretycznych, wyróżnionych kryteriów klasyfikacji i dyscypliny jaką reprezentuje dany uczony – z tego powodu A. Herzyk wyróżniła dwa nurty , które charakteryzują sposoby klasyfikacji afazji:

- podejście kliniczno-neuropsychologiczne;

- podejście neurolingwistyczne.

                Wśród wielu opracowań tego tematu znajduje się jedno, które spełnia postulat wieloaspektowego budowania systemu klasyfikacyjnego (postulat Nielsena), tzn. opisuje każdy przypadek zaburzenia mowy według kryterium:

- typu zaburzenia;

- lokalizacji uszkodzenia;

- zaburzonej modalności zmysłowej;

- zaburzonej funkcji.

Taką klasyfikacją jest klasyfikacja afazji wg Łurii[2], który stworzył spójną, wszechstronną i przede wszystkim wydolną w stosunku do terapii logopedycznej propozycję podziału zaburzeń afatycznych. Łuria wyróżnił trzy postacie afazji ruchowej, dwa rodzaje afazji słuchowej i afazję semantyczną.

Są to:

1) afazja ruchowa kinestetyczna (aferentna, dośrodkowo-ruchowa), która charakteryzuje się zaburzeniami analizy i syntezy doznań czuciowych pochodzących od narządów mowy (apraksja oralna). Niemożność odnalezienia właściwego ułożenia narządów artykulacyjnych jest przyczyną trudności w artykulacji. Występują zniekształcenia wypowiadanych głosek w danym słowie na inne, zbliżone pod względem artykulacyjnym. Analogiczne trudności pojawiają się w piśmie – występują paragrafie literowe. Rozumienie wypowiedzi pozostaje prawidłowe, chociaż mogą wystąpić nieznaczne deficyty w zakresie słuchu fonematycznego;

2) afazja kinetyczna (eferentna, dośrodkowo-ruchowa), która charakteryzują zaburzenia płynności automatyzacji ruchów artykulacyjnych. Trudności dotyczą przechodzenia od jednego układu artykulacyjnego do następnego (pojawiają się perseweracje), rozpada się ruchowy wzorzec wyrazów i zdań. Mowa jest skandowana. Pojedyncze dźwięki wypowiadane są poprawnie. Zachowana pozostaje też zdolność odbioru mowy. W lżejszych postaciach tych zaburzeń obserwuje się zakłócenie płynności mowy na poziomie zdania, rozpad dynamicznych schematów składniowych, agramatyzmy ruchowe i tzw. styl telegraficzny;

3)afazja motoryczna dynamiczna, która objawia się trudnościami w planowaniu i formułowaniu dłuższych wypowiedzi. Aktywność językowa chorego ogranicza się do tworzenia zredukowanych, często stereotypowych tekstów, charakterystyczna jest echolalia;

4) afazja akustyczno-gnostyczna, przejawiająca się głębokimi zaburzeniami rozumienia mowy. Chory słyszy, lecz nie potrafi zidentyfikować dźwiękowej formy wypowiedzi. W jego mowie charakterystyczna jest logorea (wielomówność) i tzw. sałatka słowna, z typowymi dla tego rodzaju afazji neologizmami. W lżejszych postaciach występują parafazje głoskowe. Analogicznie do zaburzeń w mówieniu obserwuje się zaburzenia pisania, występują w tym typie afazji paragrafie literowe o podłożu fonetycznym;

5) afazja akustyczno-mnestyczna, w której następuje utrata śladów pamięciowych słów, co przejawia się trudnościami w aktualizacji nazw. Występują trudności w rozumieniu dłuższych wypowiedzi, powtarzaniu i mówieniu. Charakterystyczne są neologizmy;

6) afazja semantyczna, która przejawia się1) trudnościami w rozumieniu złożonych gramatycznie form wypowiedzi, np. wyrażeń przyimkowych, związków rządu, zdań z inwersją składniową, konstrukcji w stronie biernej. ”[3]

                Należy pamiętać, że dany podział odnosi się do konkretnych zaburzeń powstałych jako skutek określonych zmian w obrębie mózgu i, jak każda klasyfikacja, jest tylko modelem stanowiącym punkt odniesienia. W praktyce sporadycznie obserwuje się „czyste” typy afazji, znacznie częściej diagnoza odnosi się do szczególnie nasilonego typu zaburzenia. Afazja jako choroba charakteryzuje się dynamicznością głębokości zaburzeń, co wpływa również na zmienność postawionej diagnozy w trakcie trwania terapii logopedycznej. Choćby z tego powodu należy pamiętać, że chorych na afazję nie można pozostawiać samych sobie i tylko profesjonalna diagnoza i terapia logopedyczna mogą pomóc choremu i jego rodzinie w odzyskaniu zdolności komunikowania się.